Орталық Азия: Су мен энергияның жаңа стратегиясы
Орталық Азияның су-энергетикалық кешені (СЭК) бүгінде жай ғана инфрақұрылым емес, аймақтық қауіпсіздік пен тұрақты дамудың басты арқауына айналды. 2026 жылдың басындағы жағдай бойынша, өңір елдері климаттың өзгеруі, халық санының 80 миллионнан асуы және энергияға деген сұраныстың 2035 жылға қарай 46%-ға арту болжамы жағдайында ресурстарды басқарудың сапалы жаңа деңгейіне көшуде. Дүниежүзілік банк сарапшыларының пайымдауына сүйенсек, су тапшылығы мәселесі тиімді шешілмеген жағдайда, 2050 жылға қарай аймақтың жалпы ішкі өнімі 11%-ға дейін төмендеуі мүмкін. Бұл қауіп Орталық Азия мемлекеттерін бұрын-соңды болмаған интеграциялық қадамдарға итермелеп отыр.
Интеграцияның жаңа кезеңі ретінде 2026 жылғы 12 ақпанда Ташкентте өткен Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан энергетика министрлерінің үшжақты кездесуін атап өтуге болады. Бұл жиында тараптар маусымдық жүктемелер кезінде энергия алмасуды және Тоқтағұл су қоймасының жұмыс режимін үйлестіруді бекітетін тарихи хаттамаға қол қойды. Сарапшылар мұндай жедел өзара іс-қимыл тетігі жазғы суару кезеңінде су тапшылығын 26%-ға дейін азайтуға мүмкіндік беретінін растап отыр. Осы ретте Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен 2026 жылдың 22-24 сәуірінде Астанада өтетін RES 2026 Өңірлік экологиялық саммиті аймақтық саясаттың бағдаршамына айналмақ. Бұл саммитте Халықаралық су-энергетикалық консорциумын құру мәселесі түпкілікті шешіледі деп күтілуде.
Гидроэнергетикалық әлеуетті игерудегі ірі жобалар — Тәжікстандағы Рогун ГЭС-і және Қырғызстандағы Қамбарата-1 ГЭС-і — қазіргі таңда бүкіл аймақтың ортақ мақсаты. Рогун ГЭС-інің құрылысына 2026 жылы 1 миллиард доллардан астам инвестиция бағытталса, Қамбарата-1 жобасы бойынша Дүниежүзілік банктің 1,5 миллиард долларлық пакеті бекітілуде. Бұл нысандар іске қосылғанда өңірдегі жылдық энергия тапшылығын 5 миллиард кВт-сағатқа дейін төмендетуге қауқарлы. Сонымен қатар, Еуразиялық даму банкі (ЕАДБ) су-энергетикалық кешен жобаларына 400 миллион доллардан астам қаржы салуға дайын екенін мәлімдеді.
Дегенмен, түйткілді мәселелер де аз емес. Орталық Азия елдері әлем бойынша су ресурстарын ең тиімсіз пайдаланатын аймақтардың қатарында қалып отыр. Мәселен, Түрікменстанда жан басына шаққандағы су шығыны АҚШ-тан 4 есе көп. Инфрақұрылымның 50%-ға жуық тозуы және Ауғанстандағы Қоштепа каналының құрылысы Сырдария мен Әмудария бассейндеріне қосымша қысым түсіруде. Сарапшы Булат Есекин атап өткендей, су үнемдеу технологияларын жаппай енгізу арқылы тиімділікті 40%-ға арттыру — бүгінгі күннің баламасыз жолы.
Қорытындылай келе, Орталық Азияның су-энергетикалық кешені 2026 жылы техникалық жаңғыру мен саяси прагматизм тоғысқан стратегиялық алаңға айналды. Су-энергетикалық ресурстарды бірыңғай цифрлық платформалар арқылы басқару, жасанды интеллектті желілерді оңтайландыруға енгізу және ортақ инвестициялық жобаларды іске асыру ғана өңірдің алдағы онжылдықтағы климаттық және энергетикалық тұрақтылығын қамтамасыз ете алады. Тек ұжымдық жауапкершілік қана Орталық Азияны жаһандық су дағдарысынан аман алып шықпақ.
Айбек Қосан
